İşletmeler arasındaki sürekli mal ve hizmet ilişkilerinde çok sayıda fatura, ödeme, iade ve mahsup tek bir bakiye hesabında izlenebilir. Borçlu bakiyeyi ödemediğinde ilamsız icra takibi hızlı bir tahsil yolu sunar. Ancak muhasebede “cari hesap” adı verilmesi, ilişkinin her zaman Türk Ticaret Kanunu anlamında cari hesap sözleşmesi olduğu anlamına gelmez.
Takipten önce sözleşmenin türü, hesabın hangi tarihte kapandığı, bakiyenin nasıl oluştuğu, mutabakat ve teslim belgeleri kontrol edilmelidir. Avukat Mehmet Kurşun, takip dayanağını ve borçlunun beklenen itirazlarını inceleyerek icra, itirazın iptali, ihtiyati haciz ve alacak davası seçeneklerini birlikte planlayabilir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 89. maddesindeki cari hesap sözleşmesinde taraflar, aralarındaki alacakları ayrı ayrı istemekten vazgeçip bunları kalem kalem hesaba kaydetmeyi ve hesap sonunda çıkacak bakiyeyi talep etmeyi kararlaştırır. Sözleşmenin yazılı yapılması gerekir.
Hesap dönemi devam ederken hesaba giren tek tek alacaklar kural olarak bağımsız biçimde talep edilmez. Muaccel ve takip edilebilir alacak, hesabın kapanması ve bakiyenin belirlenmesiyle ortaya çıkar. Şirketler hukuku incelemesi, sözleşmenin yazılı hükümlerini fiili muhasebe uygulamasından ayırmalıdır.
Taraflar çoğu zaman birbirlerine kestikleri faturaları “cari hesap ekstresi” altında izler; ancak yazılı cari hesap sözleşmesi bulunmaz. Bu durumda her fatura veya işlem kendi vadesi ve hukuki sebebiyle değerlendirilir. Muhasebe hesabı, TTK anlamında cari hesap rejimini tek başına doğurmaz.
Bu ayrım faiz başlangıcı, zamanaşımı ve hangi kalemlerin takip konusu yapılabileceğini etkiler. Açık hesapta tek tek faturalar muaccel olabilirken gerçek cari hesapta dönem sonu bakiyesi esastır.
Hesap sözleşmesinde dönemler, hesap kesim tarihi ve bakiye bildirimi düzenlenebilir. Taraflardan biri hesap özetini diğerine gönderir; kanuni veya sözleşmesel süre içinde itiraz edilmemesi, bakiyenin tanınması bakımından sonuç doğurabilir.
Mutabakat mektubunun kim tarafından imzalandığı, imza yetkisi, ihtirazî kayıt ve gönderim yöntemi kontrol edilmelidir. Yetkisiz çalışan tarafından gönderilen e-posta ile imzalı ve kaşeli mutabakat aynı ispat gücüne sahip olmayabilir.
Takip talebindeki ana para, işlemiş faiz ve masraflar bu belgelerle uyumlu olmalıdır. Hesap ekstresinde yer alan fakat teslim belgesi bulunmayan kalemler itiraz konusu olabilir. Borçlunun yaptığı ödemelerin doğru kalemlere mahsup edilmesi gerekir.
Para alacağı için genel haciz yoluyla ilamsız takip başlatılabilir. Takip talebinde alacaklı ve borçlu bilgileri, alacağın miktarı, para birimi, faiz türü, başlangıç tarihi ve dayanak açıkça yazılır. İcra dairesi borçluya ödeme emri gönderir.
Yetkili icra dairesi, borçlunun yerleşim yeri, sözleşmenin ifa yeri ve varsa geçerli yetki şartına göre belirlenebilir. Yetki itirazı ayrı ve açık yapılabildiğinden dosyanın yanlış yerde açılması zaman ve gider kaybına yol açabilir.
Borçlu, genel haciz yolundaki ödeme emrine tebliğden itibaren kanuni süre içinde borca, faize, imzaya veya yetkiye itiraz edebilir. Süresinde itiraz takibi durdurur. Borçlu yalnız bir kısma itiraz ederse itiraz edilmeyen kısım bakımından takip kesinleşebilir.
İtirazın gerekçesi sonraki yargı yolunu ve delilleri etkiler. “Borcum yoktur” şeklindeki genel itiraz ile imza veya yetkiye yönelik özel itiraz aynı sonuçları doğurmaz. Tebligatın usulü ve itiraz tarihi dosyadan kontrol edilmelidir.
Alacaklı, itirazın tebliğinden itibaren kanuni bir yıllık süre içinde itirazın iptali davası açabilir. Dava, alacağın esasını inceler ve ticari ilişki söz konusuysa kural olarak asliye ticaret mahkemesinde görülür. Konusu para olan ticari itirazın iptali davasından önce zorunlu arabuluculuk şartı dikkate alınmalıdır.
Dava kabul edilirse itirazın iptaline ve takibin devamına karar verilir. Borçlunun itirazı haksız ve alacak likitse, talep üzerine icra inkâr tazminatı gündeme gelebilir. Tazminat otomatik değildir; alacağın belirlenebilirliği ve tarafların tutumu incelenir.
Alacaklının İcra ve İflas Kanunu’nda sayılan nitelikte imzalı borç ikrarı veya resmî belgeye dayalı delili varsa icra mahkemesinden itirazın kaldırılması istenebilir. Bu yol daha sınırlı inceleme yapar ve hak düşürücü süreye tabidir.
Tek taraflı cari hesap ekstresi her zaman İİK 68 anlamında belge değildir. Borçlu tarafından imzalanmış mutabakat, noterlik belgesi veya uygun nitelikteki başka belge somut olarak incelenmelidir. Belgenin kapsamı takipteki tüm kalemleri karşılamıyorsa kısmi sonuç doğabilir.
Usulüne uygun ticari defterler, kanuni koşullarda sahibi lehine veya aleyhine delil olabilir. Defterlerin açılış ve kapanış onayları, kayıtların dayanak belgeleri ve karşı taraf kayıtlarıyla uyumu bilirkişi tarafından incelenebilir.
Sadece alacaklının defterinde kayıt bulunması alacağı otomatik ispatlamaz. Fatura, teslim ve ödeme verileriyle bağlantı gerekir. Karşı tarafın defter ibrazından kaçınması da usul hükümleri çerçevesinde sonuç doğurabilir.
Faiz başlangıcı sözleşmedeki vade, hesap kesim tarihi, bakiye bildirimi ve temerrüt ihtarına göre belirlenir. Tarafların tacir olması, avans faizi veya sözleşmesel faiz talebini gündeme getirebilir; oran ve dönem açıkça yazılmalıdır.
Takipte hatalı veya dayanağı açıklanmayan işlemiş faiz istenmesi kısmi itiraza neden olabilir. Ödemelerin önce gider, faiz ve ana paraya mahsubu uygulanacak kurallara göre hesaplanmalı; yabancı para alacağında kur ve faiz tercihi belirtilmelidir.
Muaccel ve rehinle temin edilmemiş para alacağında, tahsil riskini azaltmak için ihtiyati haciz istenebilir. Cari hesap bakiyesinin oluştuğu ve yaklaşık ispatlandığı gösterilmelidir. Mahkeme teminat karşılığında borçlunun malvarlığına geçici haciz uygulanmasına karar verebilir.
Kararın kanuni sürede icra edilmesi ve tamamlayıcı takip veya davanın açılması gerekir. Haksız ihtiyati haciz zarar doğurursa talepte bulunanın sorumluluğu gündeme gelebilir. icra avukatı desteği, tedbiri dosya takvimiyle uyumlu yürütür.
Takip kesinleşince banka hesapları, taşınır ve taşınmazlar, araçlar ve üçüncü kişilerdeki hak ve alacaklar haczedilebilir. Üçüncü kişilere haciz ihbarnamesi gönderilmesi, borçlunun müşterilerinden olan alacakların da dosyaya yönelmesini sağlayabilir.
Haciz tahsil anlamına gelmez. Sıra cetveli, rehinli alacaklar, başka hacizler ve malın satış değeri gerçek tahsil süresini etkiler. Borçlunun ticari faaliyetini gereksiz yere felce uğratmayan, ekonomik ve hedefli işlemler seçilmelidir.
Cari hesap sözleşmesinden doğan bakiye alacağı için özel zamanaşımı kuralları bulunabilir. Açık hesap ilişkisinde ise her alacağın dayandığı sözleşme türü ve muacceliyet tarihi önem taşır. Fatura kalemleri farklı tarihlerde zamanaşımına uğrayabilir.
Borç ikrarı, kısmi ödeme, dava ve icra takibinin zamanaşımına etkisi dosya bazında incelenmelidir. Yanlış biçimde bütün hesabı son faturadan başlatmak eski kalemler bakımından hak kaybını gizleyebilir.
Önce hesabın kanuni cari hesap mı yoksa açık hesap mı olduğu belirlenir. Ardından kalem bazlı tablo hazırlanır; fatura, teslim, ödeme, iade ve faiz eşleştirilir. Borçlunun olası ayıp, mahsup ve yetki savunmaları değerlendirilir.
Avukat Mehmet Kurşun, takip talebini sonraki itiraz davasında kullanılacak delillerle uyumlu kurabilir. Ticari dava avukatı desteği, yalnız takip açmayı değil itiraz sonrası yargılama ve fiili tahsili de kapsar.
Cari hesap borcu için çek, bono, kefalet veya teminat mektubu alınmış olabilir. Kambiyo senedi verilmesi temel alacağı her durumda sona erdirmez; tarafların yenileme iradesi ve sözleşme hükümleri incelenir. Aynı borç için birden fazla takip yoluyla çifte tahsil yapılamaz.
Senet geçerliyse kambiyo senetlerine özgü takip daha hızlı olabilir; imza, vade, ibraz ve senet şekli kontrol edilmelidir. Kefilin sorumluluğu, garanti veya avalden farklıdır. Teminatın paraya çevrilmesi ile cari hesap takibi koordine edilmelidir.
Borçlu itiraz etmeden önce veya sonra taksit protokolü yapılabilir. Protokolde mevcut borcun açık ikrarı, faiz, ödeme tarihleri, temerrüt sonucu, teminatlar ve icra masrafları düzenlenmelidir. Belirsiz “borç kapanacaktır” ifadeleri yeni uyuşmazlık doğurur.
Ödeme planı imzalanırken eski takibin ne olacağı, feragat veya bekletme koşulları ve bir taksitin aksamasının sonucu yazılmalıdır. Borcun yenilenip yenilenmediği açık olmalı; aksi hâlde temel alacak, senet ve protokol arasındaki ilişki tartışmalı kalır.
Protokolü imzalayan şirket temsilcisinin yetkisi ve gerekiyorsa genel kurul ya da müdürler kurulu kararı da doğrulanmalıdır. Yetkisiz imza, borç ikrarının ve teminatların geçerliliğini tartışmalı hâle getirebilir.
Tüm ekler saklanmalıdır.
Takip başlatılabilir; fakat itiraz hâlinde sözleşme, teslim, ödeme ve mutabakat belgeleriyle alacağın ispatı gerekir.
Takip durur; alacaklı süresinde itirazın kaldırılması veya iptali yoluna başvurabilir.
Evet. İmzalı ve yetkili kişi tarafından onaylanmış mutabakat, bakiye ve uygun yargı yolu bakımından önemli delil olabilir.