Sınır dışı (deport) kararı, yabancının Türkiye’deki eşi ve çocuklarıyla kurduğu aile hayatını doğrudan etkileyebilir. Türk vatandaşıyla evli olmak veya Türkiye’de yaşayan bir çocuğun ebeveyni olmak, sınır dışı kararını kendiliğinden geçersiz hâle getirmez. Bununla birlikte idare ve idare mahkemesi; yabancının aile bağlarını, çocuğun üstün yararını, kararın dayandığı kamu düzeni gerekçesini ve ailenin başka bir ülkede birlikte yaşamasının mümkün olup olmadığını somut olay üzerinden değerlendirmelidir.
Aile birliği ve çocuğun üstün yararı, yalnızca genel ifadelerle ileri sürüldüğünde yeterli olmayabilir. Ortak yaşam, bakım ilişkisi, velayet, çocuğun yaşı, vatandaşlığı, eğitimi, sağlık durumu ve ebeveyne bağımlılığı belgelerle ortaya konulmalıdır. Avukat Mehmet Kurşun, sınır dışı kararının gerekçesi ile aile yaşamına etkisini aynı dosya içinde değerlendirerek başvurunun somutlaştırılmasına yardımcı olabilir.
Sınır dışı edilen ebeveynin Türkiye’den ayrılması, eşlerin ve çocukların fiilen birbirinden uzak kalmasına yol açabilir. Kararla birlikte giriş yasağı veya tahdit kaydı uygulanması hâlinde ayrılığın süresi daha da uzayabilir. Bu nedenle inceleme yalnızca yabancının ülkeden çıkarılmasıyla sınırlı tutulmamalı; aile hayatının nerede ve nasıl sürdürülebileceği de değerlendirilmelidir.
Anayasa’nın 20. maddesi ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 8. maddesi aile hayatına saygı hakkını güvence altına alır. Devletin yabancıların ülkeye girişini ve ülkede kalışını denetleme yetkisi bulunmakla birlikte, bu yetkinin kullanılması ölçülü olmalı ve bireysel koşullara dayanan yeterli bir gerekçe içermelidir.
Türk vatandaşı bir eşin veya çocuğun bulunması tek başına mutlak bir sınır dışı engeli değildir. 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 55. maddesinde sınır dışı kararı alınmayacak kişiler ayrıca düzenlenmiştir; aile bağı bu maddede tek başına bağımsız bir istisna olarak sayılmamıştır. Buna rağmen aile bağları, işlemin gerekliliği ve ölçülülüğü incelenirken dikkate alınması gereken temel unsurlardandır.
Yabancının Türkiye’de uzun süredir yasal olarak yaşaması, eşiyle gerçek bir ortak hayat kurması, çocuklarının Türkiye’de doğması veya eğitim görmesi ve ailenin başka bir ülkede yaşamasının önünde ciddi engeller bulunması değerlendirmeyi etkileyebilir. Buna karşılık ağır ve güncel bir kamu düzeni ya da güvenliği riski somut delillerle ortaya konulmuşsa kamusal yarara daha fazla ağırlık verilebilir.
Çocuğun üstün yararı, çocukları etkileyen idari ve yargısal işlemlerde öncelikle gözetilmesi gereken bir ilkedir. Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 3. maddesi uyarınca çocuğu ilgilendiren faaliyetlerde çocuğun yararı temel bir düşünce olmalıdır. Bu ilke, yalnızca çocuğun maddi ihtiyaçlarını değil; güvenliğini, duygusal gelişimini, eğitim düzenini, sağlık durumunu ve ebeveynleriyle sürdürülebilir ilişki kurmasını da kapsar.
Çocuğun üstün yararı her dosyada aynı sonucu doğuran otomatik bir kural değildir. Çocuğun yaşı, ebeveynle fiilî bağı, bakımın kim tarafından sağlandığı, diğer ebeveynin durumu ve sınır dışı işleminin çocuk üzerindeki öngörülebilir sonuçları ayrı ayrı incelenmelidir.
Anayasa Mahkemesi kararlarında, yabancının güçlü aile bağlarının bulunduğu durumlarda aile hayatı ile sınır dışı işleminde gözetilen kamu yararı arasında adil bir denge kurulması gerektiği belirtilmektedir. Yalnızca soyut bir istihbarat kaydı veya genel bir kamu düzeni ifadesiyle yetinilmesi, bireysel değerlendirmenin yapılmadığını gösterebilir. Buna karşılık isnadın niteliği, kesinleşmiş mahkûmiyetler, tekrar riski ve güncel tehlike somutlaştırılmışsa sınır dışı işlemi ölçülü kabul edilebilir.
Değerlendirmede yabancının Türkiye’deki ikamet süresi, hukuki statüsü, aile hayatının ne zaman kurulduğu, aile fertlerinin vatandaşlığı, gönderilecek ülkeyle bağları ve birlikte taşınmanın önündeki hukuki veya fiilî engeller birlikte ele alınır. Her unsurun karar gerekçesinde tartışılması beklenir.
Çocuğun doğum belgesi ve nüfus kaydı başlangıç noktasıdır; ancak tek başına ebeveynlik ilişkisinin günlük hayattaki yoğunluğunu göstermeyebilir. Okul kayıtları, öğretmen veya rehberlik servisi yazıları, sağlık raporları, çocuğun özel bakım ihtiyacı, velayet ve kişisel ilişki kararları, ortak adres kayıtları ve ebeveynin yaptığı düzenli harcamalar dosyayı güçlendirebilir.
Çocuğun görüşü yaşına ve olgunluğuna uygun yöntemlerle dikkate alınabilir. Çocuğun dava aracı hâline getirilmemesi, beyanının baskı altında alınmaması ve psikolojik durumunun korunması önemlidir. Belgeler sunulurken her belgenin çocuğun hangi somut ihtiyacını kanıtladığı açıklanmalıdır.
İdare veya mahkeme, aile hayatının yabancının gönderileceği ülkede sürdürülebileceğini değerlendirebilir. Bu durumda eşin ve çocuğun o ülkeye giriş hakkı, vatandaşlık veya oturum imkânı, dil ve kültür bağları, güvenlik durumu, sağlık hizmetlerine erişim ve çocuğun eğitim düzeni önem taşır. Sadece taşınmanın zor olması, her zaman ciddi engel bulunduğunu göstermeyebilir.
Diğer ebeveynin velayet hakkı, önceki evlilikten çocuklar, çalışma yükümlülüğü veya ağır sağlık sorunu nedeniyle ailece taşınmak fiilen mümkün değilse bu durum belgelenmelidir. Çocuğun gönderilecek ülkeyle hiçbir bağının bulunmaması da değerlendirmede dikkate alınabilir.
6458 sayılı Kanun’un güncel 53. maddesine göre yabancı, yasal temsilcisi veya avukatı sınır dışı kararının tebliğinden itibaren yedi gün içinde idare mahkemesinde dava açabilir. Mahkemeye başvurulduğu, kararı veren makama da bildirilmelidir. Süre çok kısa olduğundan karar, tebliğ tutanağı ve tercüme işlemleri aynı gün incelenmelidir.
Yabancının rızası saklı kalmak üzere, dava açma süresi içinde ve süresinde dava açıldığında yargılama sonuçlanıncaya kadar sınır dışı işleminin uygulanmaması esastır. 2024 yılında yapılan değişiklikle yargılamanın tekemmül ve sonuçlandırılma usulü yeniden düzenlenmiştir. Dava süresi geçirilmeden aile birliği ve çocuğun üstün yararı iddialarının ilk dilekçede açıkça ileri sürülmesi önem taşır.
Sınır dışı kararına karşı iptal davası idare mahkemesinde açılır. Yetkili mahkemenin belirlenmesinde işlemi tesis eden valilik ve idari yargı kuralları dikkate alınır. Yabancının bulunduğu geri gönderme merkezi ile kararı veren valilik farklı illerde olabilir; bu nedenle karar başlığındaki makam kontrol edilmelidir.
Sınır dışı kararına itiraz sürecinde kararın yasal dayanağı, tebligat, aile bağları, kamu düzeni gerekçesi ve geri gönderme riski birlikte ele alınmalıdır. Avukat Mehmet Kurşun, yedi günlük süre içinde delillerin sınıflandırılması ve dava açıldığının ilgili makama bildirilmesi sürecini takip edebilir.
Hayır. Sınır dışı kararı kişinin Türkiye’den çıkarılmasına yönelik idari işlemdir; idari gözetim ise belirli koşullarda yabancının geri gönderme merkezinde tutulmasına ilişkindir. Sınır dışı kararına karşı idare mahkemesinde dava açılması, idari gözetimi kendiliğinden sona erdirmez.
İdari gözetim kararına karşı sulh ceza hâkimliğine ayrıca başvurulabilir. Aile adresi, düzenli ikamet, çocuğun bakım ihtiyacı ve alternatif yükümlülüklerin yeterli olacağına ilişkin belgeler, gözetimin gerekliliği değerlendirilirken önem taşıyabilir.
Geri göndermeme ilkesi, kişinin işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı muameleye maruz kalacağı ya da hayatı ve özgürlüğü bakımından ciddi tehlike bulunan yere gönderilmesini engeller. Aile birliği ise esas olarak özel ve aile hayatına saygı hakkı ile ölçülülük incelemesi kapsamında değerlendirilir.
Aynı dosyada hem aile hayatına yönelik ağır sonuçlar hem de gönderilecek ülkede kötü muamele riski bulunabilir. Bu iddialar birbirinin yerine geçirilmeden, her birinin hukuki şartları ve delilleri ayrı şekilde açıklanmalıdır.
İptal kararı, dava konusu sınır dışı işlemini hukuken ortadan kaldırır. Ancak bu karar yabancıya kendiliğinden ikamet izni veya vatandaşlık vermez. Yabancının çalışma izni, ikamet türü, uluslararası koruma durumu, giriş yasağı ve tahdit kayıtları ayrıca incelenebilir.
Yabancılar hukuku kapsamındaki bağlantılı işlemlerin her biri farklı başvuru yolu ve süreye tabi olabilir. Avukat Mehmet Kurşun, iptal kararından sonra göç kayıtlarının güncellenmesi ve kişinin yasal kalış statüsünün belirlenmesi aşamalarını somut dosyaya göre değerlendirebilir.
Evet, yalnızca Türk vatandaşı çocuğun bulunması mutlak engel değildir. Ancak çocuğun üstün yararı, aile bağı ve kararın ölçülülüğü ayrıntılı biçimde incelenmelidir.
Tek başına aile birleşimi veya ikamet başvurusu sınır dışı kararını otomatik olarak durdurmaz. Mevcut karar için süresinde idari dava açılması gerekir.
Güncel düzenlemeye göre kararın tebliğinden itibaren yedi gündür. Tebligat tarihi gecikmeden kontrol edilmelidir.
Hayır. İdari gözetim ayrı bir karar olduğundan sulh ceza hâkimliğine ayrıca başvurulması gerekebilir.
Genellikle tek başına yeterli görülmeyebilir. Okul kaydı; bakım ilişkisi, sağlık, velayet, ortak yaşam ve çocuğun Türkiye’deki sosyal bağlarını gösteren diğer belgelerle desteklenmelidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Sınır dışı kararlarında dava süresi çok kısa olduğundan karar ve tebligat belgesi üzerinden güncel hukuki değerlendirme yapılmalıdır.