Kira uyarlama davası, kira sözleşmesi kurulduktan sonra ortaya çıkan öngörülemeyen olağanüstü gelişmeler nedeniyle bozulan sözleşme dengesinin yeniden kurulması amacıyla açılan davadır. Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesinde düzenlenen aşırı ifa güçlüğüne dayanır. Amaç, taraflardan biri açısından sürdürülmesi dürüstlük kurallarına aykırı derecede ağırlaşan sözleşmenin yeni koşullara uygun hâle getirilmesidir.
Bununla birlikte kira bedelinin çevredeki taşınmazlardan düşük kalması veya kiracının ödeme yapmakta zorlanması, tek başına uyarlama için yeterli değildir. Değişikliğin niteliği, sözleşmeye etkisi ve tarafların üstlendiği riskler birlikte incelenir. Gayrimenkul hukuku kapsamındaki bu uyuşmazlıklarda, kira uyarlama davası ile kira tespit davasının birbirinden ayrılması gerekir. Avukat Mehmet Kurşun, olağanüstü değişikliğin sözleşme dengesine etkisini ve tarafların üstlendiği riskleri somut kira ilişkisi üzerinden değerlendirebilir.
Kira uyarlama davası şartları, Türk Borçlar Kanunu’nun 138. maddesi çerçevesinde değerlendirilir. Mahkemenin sözleşmeye müdahale edebilmesi için yalnızca ekonomik bir kaybın bulunması yeterli değildir. Kanunda düzenlenen temel koşulların birlikte gerçekleşmesi gerekir:
Bu koşulların değerlendirilmesinde sözleşmenin tarihi, süresi, kullanım amacı ve olayın etkilediği dönem önem taşır. Bir gelişmenin toplumun geniş kesimlerini etkilemesi, her kira sözleşmesinde aynı hukuki sonucu doğuracağı anlamına gelmez.
Koşulları oluştuğunda hem kiracı hem de kiraya veren, kira sözleşmesinin uyarlanmasını isteyebilir. Kiracı bakımından kira bedelinin azaltılması veya ödeme koşullarının değiştirilmesi; kiraya veren bakımından ise bozulan sözleşme dengesinin giderilmesine yönelik talepler gündeme gelebilir. Başvurunun kabul edilmesi, talepte bulunan tarafın hangi yükümlülüğünün ne şekilde ağırlaştığını ortaya koymasına bağlıdır.
Ancak ev sahibinin daha yüksek kira geliri elde etmek istemesi, kiracının ise mevcut kirayı bütçesine uygun bulmaması yeterli değildir. Özellikle kiraya verenin talebi yalnızca piyasa kiralarındaki yükselişe dayanıyorsa, uyuşmazlığın kira tespitine ilişkin hükümler kapsamında değerlendirilmesi gerekir.
Kira tespit davası ile kira uyarlama davası, kira bedelini etkileyebilse de farklı hukuki nedenlere dayanır. Konut ve çatılı iş yeri kiralarında kira tespiti, Türk Borçlar Kanunu’nun 344 ve 345. maddeleri kapsamında değerlendirilirken uyarlamada aşırı ifa güçlüğü ve sözleşmenin değişen koşulları ön plana çıkar.
Kira tespit davasının her durumda ancak beş yıl sonra açılabileceği düşüncesi doğru değildir. İlk beş yıllık dönemde de kanundaki koşullara göre kira bedelinin belirlenmesi istenebilir; ancak emsal kiralar esas alınarak TÜFE sınırıyla bağlı olmadan yapılan değerlendirme farklı kurallara tabidir. Avukat Mehmet Kurşun, uyarlama ile kira tespit davası arasındaki farkı gözeterek uygun talep, ihtar ve arabuluculuk sürecini belirleyebilir.
TBK m. 138’e dayanan gerçek bir uyarlama talebi için sözleşmenin beş yılını tamamlaması zorunlu değildir. Bununla birlikte bu durum, beş yıl dolmadan kirayı piyasa seviyesine yükseltmek için uyarlama davasının kullanılabileceği anlamına gelmez. Kira tespitinin konusu olmayan, aşırı ifa güçlüğü şartlarını taşıyan farklı bir sebebin bulunması gerekir.
Dolayısıyla dava açılmadan önce yalnızca sözleşmenin kaç yıllık olduğuna değil, talebin hangi olaya dayandığına bakılmalıdır. Dilekçeye “uyarlama” başlığı yazılması, gerçekte kira tespiti niteliğindeki bir talebin hukuki niteliğini değiştirmez.
Konut ve çatılı iş yeri kiralarında enflasyon, paranın satın alma gücündeki değişim ve emsal kiralardaki yükseliş, kira bedelinin belirlenmesine ilişkin özel hükümler kapsamında değerlendirilir. Yargıtay 3. Hukuk Dairesinin 10 Mart 2025 tarihli, 2024/1083 E. ve 2025/1439 K. sayılı kararı, kira tespitine dayanak oluşturan bu unsurların aynı zamanda TBK m. 138 kapsamında uyarlama gerekçesi yapılamayacağını açıklamaktadır.
Örneğin çevredeki kiralık dairelerin daha yüksek bedellerle ilana çıkması, mevcut konut kirasının uyarlama yoluyla doğrudan artırılmasını sağlamaz. Buna karşılık kiralananın kullanımını etkileyen farklı bir olağanüstü gelişme varsa, bu olayın uyarlama koşullarını taşıyıp taşımadığı ayrıca incelenir.
Kiralananın sözleşmede belirlenen kullanımını ciddi biçimde etkileyen salgın kaynaklı sınırlamalar, doğal afetler veya öngörülemeyen köklü kullanım değişiklikleri uyarlama incelemesine konu olabilir. Ancak olayın adı değil, ilgili kira sözleşmesinde yarattığı somut etki belirleyicidir. İş yerinin faaliyetlerinin sınırlanması ile konutun kullanım koşullarının değişmesi aynı ölçütlerle değerlendirilmez.
Ayrıca her kullanım sorunu mutlaka kira uyarlama davasıyla çözülmez. Kiralanandaki ayıp, ifa imkânsızlığı veya sözleşmenin önemli sebeple sona erdirilmesi gibi farklı hükümler uygulanabilir. Bu nedenle olayın hangi hukuki yola uygun olduğu, dava açılmadan önce belirlenmelidir. Avukat Mehmet Kurşun, emsal kira, ekonomik veri ve sözleşme belgelerinin bilirkişi incelemesine elverişli biçimde sunulmasına destek olabilir.
Kira bedelinin uyarlanması davası açılırken değişen koşulların, istenen düzenlemenin ve bunun hangi tarihten itibaren uygulanmasının talep edildiğinin açıkça belirtilmesi gerekir. Süreç genel olarak şu aşamalardan oluşur:
Dilekçede yalnızca “kiranın uyarlanması” şeklinde genel bir ifade kullanılması yerine, talep edilen kira bedeli veya değiştirilmesi istenen koşul somutlaştırılmalıdır. İddiaların hangi belgelerle desteklendiği de açıklanmalıdır.
Kira uyarlama davası açılmadan önce zorunlu arabuluculuk sürecine başvurulması gerekir. Taraflar görüşmelerde yeni kira bedeli, ödeme koşulları veya uyuşmazlığın başka bir şekilde çözülmesi konusunda anlaşabilir. Sürecin işleyişi hakkında arabuluculuk sayfasında bilgi bulunmaktadır.
Anlaşma sağlanamazsa son tutanağın aslı veya arabulucu tarafından onaylanmış örneği dava dilekçesine eklenmelidir. Arabuluculuğa hiç başvurulmadan açılan dava, dava şartı eksikliği nedeniyle usulden reddedilir. Arabuluculuk yapılmasına rağmen tutanağın dilekçeye eklenmemesi ise ayrıca tamamlama usulüne tabidir.
TBK m. 138, her uyarlama davası için önceden noter ihtarnamesi gönderilmesini genel bir zorunluluk olarak düzenlemez. Bununla birlikte karşı tarafa uyarlama talebinin bildirilmesi ve ödeme yapılırken hakların saklı tutulduğunun ispatlanabilmesi önemlidir. Bildirimin içeriği, tarihi ve karşı tarafa ulaşıp ulaşmadığı değerlendirilir.
Kira tespit davasında kararın hangi kira döneminden itibaren etkili olacağını düzenleyen otuz günlük bildirim kuralı, uyarlama davalarına otomatik olarak uygulanmaz. Özellikle geçmiş ödemeler ve talebin başlangıç tarihi bakımından sözleşme ile bildirimlerin birlikte incelenmesi gerekir.
Kira ilişkisinden doğan uyarlama davalarında görevli mahkeme, dava değerinden bağımsız olarak sulh hukuk mahkemesidir. Yetkili mahkeme belirlenirken davalının yerleşim yeri ve sözleşmenin ifa yerine ilişkin kurallar dikkate alınır. Kiralananın bulunduğu yerin her durumda tek yetkili mahkeme olduğu varsayılmamalıdır.
Sunulacak belgeler, uyarlama talebinin dayandığı olaya göre değişir. Dosyada yalnızca mevcut kira tutarını değil, sözleşme dengesinin neden ve nasıl bozulduğunu gösteren verilerin bulunması gerekir. Başlıca deliller şunlardır:
Örneğin faaliyet sınırlaması nedeniyle uyarlama isteniyorsa, sınırlamanın hangi tarihlerde uygulandığı ve kiralananın kullanımını nasıl etkilediği açıklanmalıdır. Yalnızca gelir azalmasını gösteren bir tablo, azalmanın olağanüstü olaydan kaynaklandığını tek başına kanıtlamayabilir.
Kira uyarlama davası açılması, kira ödeme borcunu kendiliğinden durdurmaz. Kiracı, yalnızca dava açtığı gerekçesiyle kirayı kesmemeli veya tek taraflı belirlediği düşük tutarı ödememelidir. Eksik ödeme, koşulları oluştuğunda temerrüt ve tahliye riski doğurabilir.
Ödemeler sürdürülürken aşırı ifa güçlüğünden doğan hakların saklı tutulması ayrıca değerlendirilmelidir. Bu kayıt, karşı tarafa ulaşan açık bir irade açıklamasıyla ortaya konulmalıdır; yalnızca kişinin kendi kayıtlarına not düşmesi yeterli olmayabilir. Uyarlama talebi ile mevcut ödeme yükümlülüğü birlikte yönetilmelidir.
Uyarlanan koşulların hangi tarihten itibaren uygulanacağı; talebin kapsamı, olağanüstü durumun ortaya çıktığı dönem, yapılan bildirimler ve ifa sırasında hakların saklı tutulup tutulmadığı bakımından değerlendirilir. Dava açılması, geçmişte ödenen bütün kiraların otomatik olarak yeniden hesaplanmasını veya iadesini sağlamaz.
Bu nedenle dava dilekçesinde talep edilen başlangıç tarihi açıkça gösterilmeli, geçmiş dönemlere ilişkin bir istem varsa bunun hukuki ve fiilî dayanakları ayrıca açıklanmalıdır. Özellikle haklar saklı tutulmadan tamamlanan ödemeler yönünden TBK m. 138’deki ifa şartı dikkate alınmalıdır.
İlgili hukuki içerikler: Tapu İptal ve Tescil Avukatı.