Limited şirketlerde temel ilke, şirket borçlarından şirket tüzel kişiliğinin kendi malvarlığıyla sorumlu olmasıdır. Ortağın kişisel malvarlığı kural olarak şirketin banka, tedarikçi, kira veya hizmet borçları için doğrudan takip edilemez. Bununla birlikte sermaye borcu, kişisel garanti, hukuka aykırı davranış ve kamu alacakları önemli istisnalar yaratır.
“Limited” ifadesi bütün risklerin otomatik olarak sermaye tutarıyla sınırlı olduğu anlamına gelmez. Ortağın aynı zamanda müdür veya kanuni temsilci olması, pay devir tarihi ve borcun türü sonucu değiştirebilir. Avukat Mehmet Kurşun, şirketin özel hukuk borçları ile vergi, SGK ve diğer kamu alacaklarını ayrı başlıklar altında inceleyerek sorumluluğun kişisel dayanağını belirleyebilir.
Türk Ticaret Kanunu’nun 602. maddesine göre limited şirket, borç ve yükümlülüklerinden yalnızca kendi malvarlığıyla sorumludur. Ortaklar şirket borçlarından sorumlu olmayıp yalnızca taahhüt ettikleri esas sermaye paylarını ödemek ve şirket sözleşmesinde öngörülen ek ödeme ile yan edim yükümlülüklerini yerine getirmekle yükümlüdür.
Bu ayrım şirketler hukuku sisteminin temelidir. Alacaklı önce sözleşmenin tarafına bakmalıdır. Fatura veya sözleşme şirket adına düzenlenmişse, ortağın pay sahibi olması onu kendiliğinden borçlu hâle getirmez.
Ortak, şirkete taahhüt ettiği sermaye payını süresinde ve tam olarak ödemek zorundadır. Bu borç doğrudan şirketedir; şirket alacaklısı kural olarak sermaye borcunu kendi adına isteyemez. Ancak şirketin sermaye alacağının takip veya iflas sürecinde haczi ve tahsili gündeme gelebilir.
Sermayenin ödendiğine ilişkin muhasebe kaydı tek başına her zaman yeterli değildir. Banka hareketi, tahsil belgesi, genel kurul veya müdürler kayıtları ve ticari defterler birlikte incelenir. Görünüşte ödeme yapılıp paranın hemen ortağa iade edilmesi sermayenin korunması hükümleri bakımından sorun oluşturabilir.
Şirket sözleşmesi kanuni sınırlar içinde ortaklara ek ödeme veya yan edim yükümlülükleri getirebilir. Ek ödeme, şirketin finansal ihtiyacını karşılamaya; yan edim ise mal veya hizmet sağlama gibi şirket amacını destekleyen edimlere yönelik olabilir.
Bu yükümlülükler açıkça sözleşmede yer almalı ve kanuni koşullara uymalıdır. Her sermaye açığı için ortaklardan sınırsız para istenemez. Yükümlülüğün doğup doğmadığı, üst sınırı, talep kararı ve pay devrinden sonraki etkisi ayrı değerlendirilir.
Banka, kiraya veren veya tedarikçi şirket alacağı için ortaktan kişisel kefalet, garanti ya da birlikte borç üstlenme talep edebilir. Ortak böyle bir sözleşmeyi geçerli şekilde imzalarsa sorumluluğu ortaklık sıfatından değil kişisel taahhüdünden doğar.
Belgenin başlığı tek başına belirleyici değildir. Kefaletin şekil ve eş rızası koşulları, azami tutar, tarih ve müteselsillik beyanı incelenmelidir. Aval, garanti, borca katılma ve kefalet farklı sonuçlar doğurabilir. İmza atmadan önce belgenin hukuki niteliği belirlenmelidir.
Ortak, şirket perdesinin arkasına saklanarak kendi hukuka aykırı davranışının sorumluluğundan kurtulamaz. Aldatma, mal kaçırma, ticari sır ihlali veya alacaklıya doğrudan zarar veren kişisel fiil varsa genel hükümlere göre tazminat sorumluluğu doğabilir.
Sorumluluğun dayanağı yalnızca pay sahipliği değil, ortağın bizzat gerçekleştirdiği eylemdir. Fiil, kusur, zarar ve uygun nedensellik bağı ayrı ayrı ispatlanmalıdır. Şirketin de sorumlu olması, kişisel failin sorumluluğunu her durumda ortadan kaldırmaz.
Şirket ile ortağın malvarlıklarının sistematik biçimde karıştırılması, tüzel kişiliğin alacaklıları dolandırmak için kullanılması veya şirketin bağımsız iradesinin tamamen ortadan kaldırılması gibi istisnai hâllerde tüzel kişilik perdesinin kaldırılması tartışılabilir.
Bu yöntem olağan bir tahsil yolu değildir. Yetersiz sermaye veya tek ortaklı yapı tek başına her zaman yeterli olmaz. Kötüye kullanımın somut işlemler, para akışı ve yönetim davranışlarıyla gösterilmesi gerekir; aksi hâlde sınırlı sorumluluk ilkesi korunur.
6183 sayılı Kanun’un 35. maddesi, limited şirketten tamamen veya kısmen tahsil edilemeyen ya da tahsil edilemeyeceği anlaşılan kamu alacakları için ortakların sermaye hisseleri oranında doğrudan takip edilmesini öngörür. Bu, özel hukuk borçlarındaki sınırlı sorumluluk kuralının kanuni bir istisnasıdır.
Sorumluluk taahhüt edilen sermaye tutarıyla değil, kamu alacağının pay oranına düşen kısmıyla ilişkilidir. Örneğin yüzde otuz pay sahibi olan kişi, koşullar oluştuğunda ilgili kamu alacağının yüzde otuzuna kadar takip edilebilir. Borcun dönemi, pay oranı ve şirketten tahsil edilememe koşulu dosya üzerinden doğrulanmalıdır.
Ortak aynı zamanda müdür ve kanuni temsilciyse, yalnızca ortak sıfatına dayalı pay oranındaki sorumluluktan farklı bir rejim gündeme gelebilir. Vergi Usul Kanunu’nun 10. maddesi ile 6183 sayılı Kanun’un mükerrer 35. maddesi, kanuni temsilcinin görev dönemini ve yükümlülükleri yerine getirmemesini esas alan takip yolları içerir.
Kanuni temsilci bakımından borcun tamamına yönelik takip ihtimali bulunabilir. Ancak temsil yetkisinin kapsamı, görev tarihleri, kamu alacağının doğduğu ve ödenmesi gereken dönem, şirketten tahsil şartı ve ilgili özel kanun ayrı incelenmelidir. Pay sahibi olmak ile müdür olmak aynı hukuki sebep değildir.
5510 sayılı Kanun, sigorta primi ve diğer kurum alacaklarının süresinde ödenmemesi hâlinde şirket yöneticileri ve yetkilileri bakımından özel sorumluluk hükümleri içerir. Ortağın yalnızca pay sahibi mi, yoksa üst düzey yönetici veya kanuni temsilci mi olduğu önem taşır.
İmza yetkisinin varlığı, fiili yönetim görevi, borcun ait olduğu dönem ve ödeme yükümlülüğünün hangi tarihte doğduğu incelenmelidir. Ticaret sicilindeki kayıt önemli olmakla birlikte, bazı uyuşmazlıklarda fiili yetki ve görevin içeriği de tartışılabilir.
Kamu borçlarında pay devri, sorumluluğu her zaman sona erdirmez. 6183 sayılı Kanun, payı devreden ve devralan kişilerin devir öncesine ait kamu alacakları bakımından belirli koşullarda müteselsil sorumluluğunu düzenler. Devir tarihi ile tescil ve pay defteri kayıtları karşılaştırılmalıdır.
Alacağın doğduğu dönem, vade tarihi ve pay sahipliği döneminin yanlış eşleştirilmesi hatalı ödeme emrine yol açabilir. Noter sözleşmesi, genel kurul onayı, tescil, pay defteri ve vergi kayıtları birlikte sunulmalıdır. Devir sözleşmesindeki iç ilişki hükmü kamu idaresinin kanuni takip yetkisini kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Ortak veya kanuni temsilci adına kamu borcu nedeniyle ödeme emri düzenlenirse tebliğ tarihi derhâl kaydedilmelidir. Borcun bulunmadığı, ödendiği, zamanaşımına uğradığı veya kişinin sorumlu olmadığına ilişkin itirazlar, ilgili kanundaki kısa dava süresi içinde ileri sürülmelidir.
Şirketten tahsil koşulunun gerçekleşip gerçekleşmediği, pay oranı, dönem ve takip dayanağı kontrol edilir. Tebliğin göz ardı edilmesi cebri icra ve haciz işlemlerine neden olabilir. Süre ve görevli yargı mercii borcun türüne göre belirlenmelidir.
Kişisel garanti veya kamu borcu sorumluluğu nedeniyle ödeme yapan ortak, iç ilişkiye ve hukuki dayanağa göre şirkete veya diğer sorumlulara rücu edebilir. Rücu hakkı ödeme belgesi, borcun niteliği, görev dönemi ve taraflar arasındaki sözleşmeler üzerinden değerlendirilir.
İdareye veya alacaklıya yapılan ödeme, iç ilişkide borcun nihai olarak kimin üzerinde kalacağını her zaman belirlemez. Teminat, mahsup, pay oranı ve kusur tartışmaları ayrı bir alacak davasına konu olabilir.
Özel alacaklı, sözleşmenin tarafını, kişisel teminatları ve şirketin malvarlığını incelemelidir. Kamu takibine muhatap ortak ise borcun türünü, dönemini, pay oranını ve temsil sıfatını ayrı çizelge hâline getirmelidir. Aynı ödeme emrinde birden çok dönem varsa her dönem için sorumluluk farklı olabilir.
Avukat Mehmet Kurşun, ticaret sicili, vergi dosyası ve şirket kayıtlarını karşılaştırarak takip dayanağını denetleyebilir. Bir ticari dava avukatı özel alacak ve rücu taleplerini; İstanbul şirket avukatı yaklaşımı ise pay devri, temsil ve şirket içi risk yönetimini birlikte ele alır.
Şirketin tasfiyeye girmesi veya iflası, tüzel kişiliği ve ortakların sınırlı sorumluluğunu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Tasfiye memurları alacakları toplar, borçları öder ve şirket kayıtlarını korur. Ortağa dağıtım yapılmadan önce alacaklıların ve sermayenin korunmasına ilişkin hükümler uygulanır.
Ortağa kanuna aykırı malvarlığı aktarılmışsa iade, sorumluluk veya iptal talepleri gündeme gelebilir. Şirketin sona ermesi de kamu borcu ve kanuni temsilci takibini otomatik olarak düşürmez. Tasfiye öncesi ve tasfiye dönemindeki görevler, alacağın dönemi ve sicilden terkin işlemleri birlikte incelenmelidir.
İflas dosyası, şirket alacaklarının ve ortağın ödenmemiş sermaye borcunun tahsilini de etkileyebilir. İflas idaresinin yetkileri ile bireysel takip imkânları bu aşamada ayrıca değerlendirilir.
Kural olarak hayır. Ancak ortak kişisel kefalet, garanti veya aval vermişse kendi taahhüdü nedeniyle takip edilebilir.
Yalnızca ortak sıfatıyla takipte pay oranı esas alınır; müdür veya kanuni temsilci sıfatı varsa farklı ve daha geniş sorumluluk hükümleri gündeme gelebilir.
Her zaman değil. Devir öncesi kamu alacaklarında devreden ve devralan için kanundaki müteselsil sorumluluk kuralları incelenmelidir.